نگاهی به مسجد نه گنبد بلخ و پیشینه تاریخی آن
مسجد نه گنبد یکی از مهم ترین آبده های تاریخی و باستانی ولایت بلخ است که در سه کیلومتری جنوب بلخ در قریۀ ده رازی مربوط ولسوالی بلخ قرار دارد. به باور شماری از مردم بلخ، مسجد نه گنبد نخستین مسجد مسلمانان در افغانستان است.
به گفتۀ برخی از محققین و تاریخ نویسان تاریخچه این مسجد به دورۀ زرتشتیان و بودائیان برمی گردد. گفته می شود که این بنا در نیمۀ دوم سدۀ نهم میلادی و در دورۀ سامانیان ساخته شده است. پیش از فتح بلخ به دست سربازان اسلام، در این محل عبادتگاه زرتشتی ها قرار داشت. در دوران برمکیان نیز این محل آتشکده زرتشتی ها بوده است. پس از ورود دین مقدس اسلام، در زمان فضل برمکی، این آتشکده به مسجد تبدیل و سپس به مسجد جامع مسما گردید. سالیان بعد مسجد مذکور به نام مسجد نه گنبد شهرت یافت که اکنون نیز به همان نام یاد می شود.
برخی از مورخان معتقدند که نام، نه گنبد مربوط به نه پادشاه از سلسله سامانیان است که در خراسان و ماوراء النهر حکومت می کردند و شاید هر پادشاه به نوبهٔ خود گنبدی برفراز این بنا اضافه کرده باشد، اما به نظر می رسد که این فرضیه دور از واقعیت است.
درمورد پیشینهٔ تاریخی مسجد نه گنبد معلومات بسیار مستند و دقیقی در دست نیست، ولی آنچه بجا مانده از نگاه علم مهندسی و شیوهٔ ساختمانی بسیار زیبا و نهایت جالب است، و این زیبایی درسراسر شیوهٔ معماری آن مشهود می باشد.
این مسجد تاریخی در زمان حمله و هجوم لشکر چنگیز همچون بسیاری از داشته های کهن فرهنگی کشور نابود گردیده و تنها چند ستون از آن باقی ماند.
آنچه باعث اهمیت این مکان باستانی می گردد در قدم اول قدمت تاریخی آن است و در مرحله بعد سبک یا شیوه معماری مسجد مذکور می باشد. سبک معماری مسجد تاریخی نه گنبد با طرح های دقیق گچ بری، گُل وبرگ کاری های ظریف و طاق های پهنِ متشکل از دو منحنی متقاطع، که از خصوصیات اصلی بناهای تاریخی افغانستان می باشد، به شکوه و عظمت هرچه بیشتر آن افزوده است.
با وجود اینکه بخش بزرگ این مسجد در اثر حوادث از بین رفته اما هنوز جلوه های هنر و توانمندی های دست بشر در آن، توجه هر بیننده ای را به خود جلب می کند. ابن بَطوطه، یکی از جهانگردان مشهور جهان اسلام، این مسجد را از نظر زیبایی به مسجدالحمراء در شهر غرناطه اسپانیا تشبیه کرده است.
در اطراف مسجد نه گنبد حدود ۳۰۰ اتاق کوچک وجود داشته که از آن ها به منظور آموزش و تدریس آیین های گذشته استفاده می شده است. علاوه بر این، برخی مراسم و مناسبت های خاصی نیز درهمین اتاقک ها برگزار می گردیده و مسافران به صورت موقت در آن ها اسکان می یافتند.
این مسجد بر روی شش پایه و ستون استوار بوده که از آن میان تنها چهارستون باقی مانده و بقیه از بین رفته است. از گنبدها و اتاقک های آن نیز اثر برجای نمانده است. کاربازسازی و مرمت این مسجد حدود ده سال قبل از سوی بنیاد فرهنگی آغا خان آغاز یافت ولی بنابر دلایلی، کار بازسازی این میراث باستانی کشور به پایه اکمال نرسید. اینک با در نظرداشت عطف توجۀ امارت اسلامی افغانستان به بازسازی اماکن تاریخی امید آن میرود تا کار ترمیمات اساسی این بنای با عظمت و کهن دوباره آغاز یافته و بار دیگر جایگاه اصلی و زیبایی بی مانندش را بازیابد.
