اعتکاف در شریعت اسلامی، اقامت در مکانی مقدس به منظور تقرب جستن به الله متعال است. یا به سخن دیگر اعتکاف فرصت مناسبی است تا انسان با فراموشی همه پیچیدگی های اجتماعی و مسائل مادی و خستگی های روانی خود را بازیابد و به قصد بهره بردن از ارزش های معنوی وعلایق دنیوی دست بکشد و باخدای خود در خلوتکده دل به راز و نیاز بپردازد.

اعتكاف در دهه اخير رمضان سنت مؤكد بوده وعلما بدین عقیده اند که: اگر از يك قريه يك شخص نيز اعتكاف نمايد، حكمش از ديگران رفع می گردد.

بر اساس بیان قرآن عظیم الشان، اعتکاف عملی بوده که در شریعت حضرت ابراهیم علیه السلام از مناسک وعبادت های الهی به شمار می رفته و پیروان ایشان به این عمل می پرداختند.

پیامبران دیگری هم چون حضرت سلیمان علیه السلام، حضرت موسی علیه السلام و حضرت زکریا علیه السلام یا خود به اعتکاف پرداخته و یا سرپرستی معتکفان را به عهده داشته اند.

پیامبر بزرگوار اسلام حضرت محمد صلی الله علیه وسلم نیز مانند اجداد خود بر دین حضرت ابراهیم علیه السلام بود وعبادات متداول آن دین ازجمله اعتکاف را برپا میداشت. محل اعتکاف پیامبر، غار حرا بود.

یکی از نیازهای فطری بشر در دوران قبل از اسلام و بعد از اسلام، خلوت کردن انسان با خود و مرور کردن زندگی گذشته، حال و اعمالش است. وقتی در زمان معاصر به بشر جدید می ‌نگریم، می ‌بینیم که این نیاز در دوران کنونی هم وجود دارد تا انسان ‌ها بتوانند فراغتی پیدا نموده و در خلوت خاص، به دور از هیاهوی روزمره زندگی، با خالق خود ارتباط برقرار کنند. این نیاز فطری در دین مقدس اسلام به معنای اعتکاف و معتکف شدن در مساجد و به معنای دوری گزیدن از غیر خدا با قصد قربت به الله متعال است.

اعتکاف اجر بی شمار و فراوانی دارد و عملی پرفضیلت است. رسول الله صلى الله عليه وسلم خود همیشه به آن اهتمام می ورزیدند، گاهی همه رمضان، گاهی بیست روز آن و اکثر دهه آخر آن را در اعتکاف می گذراندند.

یکی از نکات مثبت در زمان ما گرایش جوانان و نوجوانان به اعتکاف است. معتکفین به دلیل آنکه دارای خودسازی وشخصیت‌ سازی عمیق معنوی و انسانی می ‌شوند، در روابط خود در اجتماع، ارتباط انسانی و الهی قابل توجهی دارند.

شاعران زبان دری نیز گاه گاهی در اشعار و سروده های شان به بیان این سنت پسندیده پرداخته و از پاداش بزرگ آن سخن گفته اند.

شیخ فریدالدین عطار شاعر وعارف بزرگ زبان دری در بیت زیبایی از بردباری کامل در اعتکاف سخن گفته و دست یافتن به گنج عظیمی را پاداش آن میداند:

در کنج اعتکاف دلی بردبار کو

بر گنج عشق جان کسی کامگار کو

ژولیده نیشابوری با اشاره به تلف کردن عمر درغفلت و پیروی ازخواهشات نفسانی، بندگان مومن را برای پاک شدن از این همه معصیت به اعتکاف دعوت می نماید:

یک عمر شدی خانه به دوش هوس و آز

یک ماه بیا معتکف خانه ما باش

بیان رحمت بی پایان الهی در اعتکاف یکی از موضوعاتی است که هاشم وفایی شاعر هم روزگار ما در ابیاتی به آن پرداخته و مسلمان ها را به این عمل پسندیده فرامیخواند تا در حریم حضرت حق، دل های شان را تجلی بخشند.

بس که دارد رحمت بی حد خدا، در اعتکاف

می زند عفو خدا ما را صَلا در اعتکاف

معتکف شو در حریم دوست، تا خود بشنوی

نغمه ایمان و عطر ربنا در اعتکاف

احمد درویش اعتکاف را تن پوشی ازهدایای باور وعقاید خاصی میداند که معتکف را در راه رسیدن به کام و مرادش یاری میرساند.

به تن نما برادرم، خلعت اعتکاف را

رسان به کام خویشتن لذت اعتکاف را

سه پنج روز زندگی، به راه و رسم بندگی

به پا نما برادرم، همت اعتکاف را