سیری در منطق الطیرشیخ فریدالدین محمد عطار
منطقالطیر یا مقامات الطیور منظومه ای است از شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری شاعر و عارف پرآوازه قرن ششم و آغاز قرن هفتم هجری، که به زبان دری و در قالب مثنوی سروده شده است. ابیات این مثنوی را حدود ۴۳۰۰ تا ۴۶۰۰ بیت دانسته اند.
کتاب با مدح خداوند، پیامبر اکرم حضرت محمد صلی الله علیه وآله و سلم و خلفای راشدین آغاز یافته و پس از آن داستان اصلی کتاب یعنی منطق الطیر با بیان خیلی موزون و رسا به رشته تحریر درآمده است. عطار کوشیده است تا همراه با داستان اصلی، حکایات عرفانی را نیز بیان نماید.
در داستان منطق الطّیر، گروهی از مرغان برای جستن و یافتن پادشاه شان سیمرغ، سفری طولانی را آغاز می کنند. در هر مرحله، عده ای از مرغان بخاطر سختی راه و یا عزم جدی نداشتن از راه باز می مانند، تا این که پس از عبور از هفت مرحله، از گروه انبوهی از پرندگان تنها «سی مرغ» باقی می ماند و با نگریستن در آینه حق درمی یابند که سیمرغ در وجود خود آنهاست.
عطار برای خودشناسی و کشف رازهای جهان هستی مراحل و منازل هفتگانه را طی کرده و این هفت منزل را هفت وادی یا هفت شهر عشق می نامد. هفت وادی عطار، به ترتیب وادی: طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت و فقر است که سرانجام به فنا می انجامد.
هدف و منظور عطار از نام گذاری این اثر ره یافتن به مقام جویندگان حقیقت است چنانکه خود در ابیاتی پرده از این راز برمیدارد:
من زبان و نطق مرغان سربه سر
با تو گفتم فهم کن ای بی خبر
در میان عاشقان مرغان درند
کز قفس پیش از اجل درمی پرند
جمله را شرح و بیانی دیگر است
زانکه مرغان را زبانی دیگر است
پیش سیمرغ آن کسی اکسیر ساخت
کو زبان جملهٔ مرغان شناخت
عطار در اين مثنوى، مطالب بسيار غامض و نكات دقيق را با زبان روشن و ساده بيان میکند و در مواردی هم اگر لازم باشد گفته خود را با احاديث و اَمثال يا حكايات ظريف و دلكش تأييد مى نمايد و توضيح مى دهد، بدون آنكه به طرح اِشكالات و جواب آنها مشغول گردد و به اثبات گفته خود و نقض عقيده مخالف بپردازد و بدين سبب، اين منظومه، هر چند بسيارى از رموز و اسرار عرفان و تصوف را متضمن است، باز هم مانند اشعار و غزل هاى عاشقانه مؤثر و دل انگيز است. در اين مثنوى، از سیر وسلوك الى الله و پیوستن به خدا تا رسیدن به فنا بحث مى شود، و در واقع آخرين مرحله اى است كه مرغان بدان واصل مى شوند، ولى بيشتر، نظر عطار متوجه به ذكر آفات سلوك و جداشدن ازهمرهان طريق و بيان علاج آنهاست. تفاوت اين اثر، با كتاب مصيبت نامه در همين جاست، زيرا در مصيبت نامه نيز از سير فى الخلق و سير الى الله بحث كرده، ولى در آن به ذكر منازل و مدارجى كه سالك بايد از آنها بگذرد، بدون شرح آفات و موانع، همت گماشته است.
